Σαουδική Αραβία, Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ: Η μάχη για την Ερυθρά Θάλασσα, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ και το Ορμούζ
1. Μια κρίση που δεν περιορίζεται στην Υεμένη
Η Υεμένη μετατρέπεται σε πιθανό σημείο σύνδεσης διαφορετικών μετώπων: της σαουδαραβικής εκστρατείας κατά των Χούθι, της αντιπαράθεσης ΗΠΑ–Ιράν, της ισραηλινής στρατηγικής και της ασφάλειας των θαλάσσιων οδών. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος ελέγχει μια πόλη ή μια ακτογραμμή, αλλά αν μια τοπική επιχείρηση μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις από την Ερυθρά Θάλασσα έως τον Περσικό Κόλπο.
Η αναφερόμενη δέσμευση του Ντόναλντ Τραμπ να μην υπάρξει αμερικανική επίθεση κατά του Ιράν πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου δεν αποκλείει την κλιμάκωση σε άλλα μέτωπα. Δεν συνιστά, από μόνη της, εγγύηση αποκλιμάκωσης στην Υεμένη ούτε αποκλείει μια ανεξάρτητη ισραηλινή στρατιωτική πρωτοβουλία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η αποφυγή μιας άμεσης σύγκρουσης με την Τεχεράνη θα συνοδευτεί από έμμεση πίεση μέσω περιφερειακών επιχειρήσεων.
2. Το Ριάντ αναζητά διέξοδο από το αδιέξοδο
Η σαουδαραβική επιχείρηση που ξεκίνησε στις 4–5 Οκτωβρίου φέρεται να πέτυχε αρχικές προωθήσεις στη Μόχα και στο Ντουμπάμπ. Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν έχουν επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα, ενώ αναφορές από τις 9 Οκτωβρίου περιέγραφαν τα μέτωπα ως σε μεγάλο βαθμό στάσιμα. Η κυβέρνηση της Υεμένης και οι Χούθι διαφωνούν για τον έλεγχο της ακτής του Μπαμπ ελ Μαντέμπ και των θέσεων γύρω από το Ντουμπάμπ. Καμία πλευρά δεν έχει τεκμηριώσει πλήρως τον ισχυρισμό της.
Η αναφορά στην επιχείρηση αυτή χρειάζεται να διαχωριστεί από την ευρύτερη στρατηγική εκτίμηση. Η ακριβής έκταση, ο επιχειρησιακός στόχος και η συμμετοχή των εμπλεκόμενων δυνάμεων πρέπει να τεκμηριωθούν πριν εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για την επόμενη φάση της σύγκρουσης.
Οι αναφορές για το περιστατικό στο αεροδρόμιο του Ριάντ, με απολογισμό 12 νεκρούς και 309 τραυματίες σύμφωνα με τις ανακοινωθείσες πληροφορίες των σαουδαραβικών αρχών, αναβαθμίζουν σημαντικά το επίπεδο συναγερμού. Η απόδοση της ευθύνης, ωστόσο, πρέπει να εξετάζεται χωριστά από τον απολογισμό των θυμάτων. Για τη γεωπολιτική ανάλυση, το κρίσιμο ζήτημα είναι αν το περιστατικό θα οδηγήσει σε συγκεκριμένη στρατιωτική απάντηση και ποιοι δρώντες θα συμμετάσχουν σε αυτήν.
Μετά το περιστατικό αποδόθηκε στους Χούθι προειδοποίηση προς τις αεροπορικές εταιρείες να αποφεύγουν τον σαουδαραβικό εναέριο χώρο και προς εργαζομένους πετρελαϊκών εγκαταστάσεων να απομακρυνθούν. Παράλληλα, αναφορές από την Υεμένη περιγράφουν σχέδιο τεσσάρων σταδίων, με τελικό σημείο τα σαουδαραβικά σύνορα. Δεν είναι διαθέσιμη ανεξάρτητη τεκμηρίωση για το σχέδιο, ούτε μπορεί να θεωρηθεί βέβαιο ότι η περιγραφή αποτυπώνει επίσημη επιχειρησιακή απόφαση.
Οι δημόσιες προειδοποιήσεις αποτελούν ένδειξη πρόθεσης και εργαλείο αποτροπής, όχι αυτομάτως απόδειξη ότι έχει ληφθεί οριστική απόφαση για νέα επίθεση. Η αξιολόγησή τους πρέπει να συνδυάζεται με ενδείξεις πραγματικής επιχειρησιακής προετοιμασίας.
3. Η Ουάσιγκτον, το Πακιστάν και η Τουρκία
Όταν ρωτήθηκε αν οι ΗΠΑ θα συμμετάσχουν σε σαουδαραβικά πλήγματα, ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να απάντησε «μπορεί» και ότι μια απόφαση θα μπορούσε να εφαρμοστεί γρήγορα. Η προηγούμενη αμερικανική στάση, σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, ήταν να απορρίψει αιτήματα του Ριάντ για επιθετική συνδρομή. Επομένως, η διατύπωση δεν ισοδυναμεί με απόφαση επέμβασης· αποκαλύπτει όμως ότι η επιλογή παραμένει ανοιχτή.
Το Πακιστάν και η Τουρκία έχουν χαράξει διαφορετικά όρια από εκείνα που θα απαιτούσε μια εκστρατεία εισβολής. Η συμφωνία της 5ης Οκτωβρίου για ταχεία ανάπτυξη συμφωνημένων δυνάμεων στη Σαουδική Αραβία δεν προσδιόρισε δημόσια αριθμούς, μονάδες ή κανόνες εμπλοκής. Στις 9 Οκτωβρίου, το πακιστανικό υπουργείο Εξωτερικών φέρεται να ξεκαθάρισε ότι οι δυνάμεις του δεν θα περάσουν τα σύνορα προς την Υεμένη για να επιτεθούν στους Χούθι. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών είχε επίσης χαρακτηρίσει τη συμφωνία αμυντική και όχι επιθετική.
Η εκτίμηση για πακιστανικά αεροσκάφη πάνω από την Υεμένη υποβαθμίστηκε: περίπου 80% πιθανότητα να μην έχουν πετάξει εκεί, 15% για περιορισμένες μη αναγνωρισμένες υποστηρικτικές πτήσεις και 5% για επιθετικά πλήγματα. Πρόκειται για υποκειμενική στάθμιση, όχι για καταμέτρηση επιβεβαιωμένων πτήσεων. Μια προηγούμενη αντίθετη αναφορά παραμένει ανεξιχνίαστη ως προς τη βάση της.
Το Ριάντ φαίνεται έτσι να διαθέτει υποσχέσεις αμυντικής στήριξης, όχι βεβαιωμένο συνασπισμό για τη διεξαγωγή επιθετικού πολέμου στην Υεμένη. Η διάκριση έχει σημασία: η προστασία σαουδαραβικού εδάφους δεν συνεπάγεται συμμετοχή στην κατάληψη εδάφους άλλου κράτους.
4. Ισραήλ: αναφορά υψηλής σημασίας, χωρίς επιβεβαίωση
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει ο ισχυρισμός ότι Ισραηλινοί αξιωματικοί πληροφοριών, μεταξύ των οποίων και ανώτατος αξιωματικός, συμμετείχαν σε στρατιωτικές διαβουλεύσεις στο Ριάντ. Η πληροφορία αποδίδεται σε πακιστανικές επαφές και φέρεται να επιβεβαιώθηκε επανειλημμένα από τις ίδιες πηγές. Ωστόσο, δεν υπάρχει δημόσια επιβεβαίωση από τις κυβερνήσεις της Σαουδικής Αραβίας, των ΗΠΑ ή του Ισραήλ, ούτε ανεξάρτητη τεκμηρίωση ότι ισραηλινό προσωπικό βρίσκεται σε σαουδαραβικό έδαφος.
Υπάρχουν χωριστές αναφορές ότι το Ριάντ αναζήτησε ισραηλινή συνδρομή σε πληροφορίες και έγκαιρη προειδοποίηση μέσω αμερικανικών στρατιωτικών διαύλων. Και αυτές παραμένουν μερικώς τεκμηριωμένες και χωρίς επίσημη επιβεβαίωση. Πρέπει συνεπώς να διατηρηθούν ως ανεπιβεβαίωτη ένδειξη, όχι ως δεδομένη κοινή επιχείρηση.
Αν η παρουσία επιβεβαιωθεί, θα σημαίνει ότι η σαουδαραβική αναζήτηση βοήθειας μπορεί να υπερβαίνει το δημόσιο πλαίσιο των σχέσεών της. Θα δημιουργούσε επίσης ανεξάρτητη οδό κλιμάκωσης: το Ισραήλ δεν καλύπτεται από την αμερικανική δέσμευση να μην επιτεθεί στο Ιράν πριν από τις 3 Νοεμβρίου. Αν ο ισχυρισμός είναι λανθασμένος, αποδυναμώνεται αυτό το συγκεκριμένο σενάριο, όχι όμως η δυνατότητα ανεξάρτητης ισραηλινής δράσης.
5. Ιράν: αποτροπή ή προληπτικό πλήγμα;
Στις 7 Οκτωβρίου, ο εκπρόσωπος του ιρανικού στρατού φέρεται να δήλωσε ότι το Ιράν θα πραγματοποιήσει προληπτικές επιχειρήσεις αν χρειαστεί και ότι το δόγμα του έχει μετακινηθεί από την άμυνα στην επίθεση. Στις 4 Οκτωβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε ότι η χώρα είναι πιο προετοιμασμένη από πριν. Παράλληλα, ανώνυμες επαφές στην Τεχεράνη φέρονται να εκτιμούν ότι επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ μπορεί να εκδηλωθεί έως τα τέλη Οκτωβρίου και ότι το Ιράν θα επιδιώξει να πλήξει πρώτο. Οι ίδιες επαφές υπαινίχθηκαν ότι η Τεχεράνη διαθέτει όπλα που θα αιφνιδιάσουν τους αντιπάλους της, χωρίς να προσδιορίζουν συστήματα ή να παρέχουν στοιχεία που να επιτρέπουν αξιολόγηση του ισχυρισμού.
Αυτό είναι το πιο κρίσιμο αλλά και πιο αβέβαιο στοιχείο. Δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι η ιρανική ηγεσία έχει λάβει απόφαση προληπτικού πλήγματος. Στο διαθέσιμο υλικό δεν καταγράφονται σαφείς δημόσιες ενδείξεις μεγάλης διασποράς πυραύλων, εκτεταμένης κινητοποίησης ή μέτρων πολιτικής άμυνας που θα τεκμηρίωναν άμεση επιχειρησιακή προετοιμασία. Η ρητορική και η στρατιωτική δυνατότητα δεν πρέπει να συγχέονται με απόφαση.
Η πιθανότητα κλιμάκωσης προκύπτει από τον μηχανισμό αμοιβαίας καχυποψίας: μια αμερικανική επίθεση στους Χούθι μπορεί να εκληφθεί στην Τεχεράνη ως μέρος ευρύτερης εκστρατείας· η ιρανική αντίδραση μπορεί να προκαλέσει νέα πλήγματα και να μετατρέψει μια περιορισμένη επιχείρηση σε περιφερειακό πόλεμο. Αναφέρθηκε επίσης τηλεφωνική επικοινωνία των υπουργών Εξωτερικών Ιράν και Σαουδικής Αραβίας στις 11 Οκτωβρίου και ιρανική διάθεση να διευκολυνθεί διάλογος Ριάντ–Υεμένης. Αν ισχύουν, αυτά δείχνουν ότι τα κανάλια αποκλιμάκωσης παραμένουν ανοιχτά, χωρίς να αναιρούν τον κίνδυνο.
6. Κίνα και οι θαλάσσιες αρτηρίες της Ευρασίας
Έχει επίσης διατυπωθεί ο ισχυρισμός ότι το Ριάντ ζήτησε από το Πεκίνο άμεση βοήθεια απέναντι στην Υεμένη. Η πληροφορία αποδίδεται σε επαφές που δεν έχουν παρουσιαστεί με τρόπο που να επιτρέπει ανεξάρτητη επιβεβαίωση· δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς ζητήθηκε ούτε αν υπήρξε επίσημη απάντηση. Το κινεζικό ενδιαφέρον είναι πρωτίστως γεωοικονομικό και στρατηγικό.
Το Μπαμπ ελ Μαντέμπ συνδέει τον Ινδικό Ωκεανό με την Ερυθρά Θάλασσα και τη Διώρυγα του Σουέζ, ενώ το Ορμούζ αποτελεί βασική έξοδο του Περσικού Κόλπου. Η ταυτόχρονη αστάθεια στα δύο περάσματα θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος μεταφοράς ενέργειας και εμπορευμάτων και να πιέσει τις αλυσίδες εφοδιασμού που εξυπηρετούν την Ευρασία.
Οι δύο θαλάσσιες αρτηρίες δεν είναι το ίδιο σημείο ούτε αποδεικνύεται ότι ελέγχονται από ενιαίο σχέδιο. Συνδέονται όμως λειτουργικά: αν περιοριστεί η μία, αυξάνεται η σημασία της άλλης, ενώ μια δεύτερη απειλή μπορεί να ακυρώσει εναλλακτικές διαδρομές. Αυτό εξηγεί γιατί η κρίση στην Υεμένη ξεπερνά τα όρια της σαουδαραβικής ασφάλειας.
7. Ορμούζ, πετρέλαιο και ευπάθεια των εξαγωγών
Στο διαθέσιμο υλικό κυκλοφορεί ο ισχυρισμός ότι η διέλευση από το Ορμούζ έχει πέσει σε περίπου δέκα πλοία ημερησίως, από περίπου 125 πριν από τον πόλεμο. Ο αριθμός αποδίδεται σε συμβούλους των Φρουρών της Επανάστασης και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ισχυρισμός, όχι ως ανεξάρτητα επαληθευμένη μέτρηση. Άλλη εκτίμηση για τον Σεπτέμβριο τοποθετεί τις ροές πετρελαίου από τον Κόλπο, εξαιρουμένου του Ιράν, πάνω από το 81% των προπολεμικών επιπέδων. Οι δύο αριθμοί μετρούν διαφορετικά πράγματα και δεν είναι κατ’ ανάγκη αντιφατικοί.
Αναφέρθηκαν περιστατικά παρενόχλησης δεξαμενόπλοιων στις 6, 7–8 και 10 Οκτωβρίου. Η έκρηξη σε δεξαμενόπλοιο κοντά στο Ορμούζ στις 10 Οκτωβρίου παραμένει ανεξήγητη. Τα περιστατικά υποδεικνύουν δυνατότητα διατάραξης, όχι από μόνα τους πλήρη αποκλεισμό ούτε αποδεδειγμένη ευθύνη συγκεκριμένου κράτους.
Η σαουδαραβική γραμμή Ανατολής–Δύσης φέρεται να μεταφέρει περίπου 5,8 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως προς την Ερυθρά Θάλασσα. Αυτός ο αναφερόμενος ρυθμός ροής δεν πρέπει να συγχέεται με τη μέγιστη τεχνική δυναμικότητα του αγωγού. Η διαδρομή μέσω της Ερυθράς Θάλασσας προσφέρει εναλλακτική έναντι του Ορμούζ, αλλά οι εξαγωγές από το Γιανμπού παραμένουν εκτεθειμένες στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Αν απειληθούν ταυτόχρονα και τα δύο περάσματα, η διαφοροποίηση των διαδρομών χάνει μέρος της αξίας της.
Στις 9 Οκτωβρίου, πριν από την αναφερόμενη επίθεση στο Ριάντ, το Brent έκλεισε στα 104,72 δολάρια και το WTI στα 91,85. Οι τιμές αυτές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους την αιτία των κινήσεων της αγοράς. Δείχνουν όμως το περιβάλλον αυξημένης ενεργειακής ευαισθησίας μέσα στο οποίο εξελίσσεται η κρίση.
8. Οι δείκτες και τα σενάρια έως τις 31 Οκτωβρίου
Οι σημαντικότεροι δείκτες είναι οκτώ: απόφαση για αμερικανικά πλήγματα στην Υεμένη· δημόσια ή επιχειρησιακή ένδειξη ισραηλινής παρουσίας στη Σαουδική Αραβία· πραγματική προετοιμασία του Ιράν για πρώτο πλήγμα· μετακίνηση αμερικανικών αεροσκαφών ή αεροπλανοφόρου προς την Ερυθρά Θάλασσα· απόφαση του ισραηλινού συμβουλίου ασφαλείας πριν από τις εκλογές της 27ης Οκτωβρίου· απώλειες Πακιστανών ή Τούρκων στρατιωτικών· επίσημη ιρανική απάντηση στις διαπραγματεύσεις και τυχόν χαλάρωση των περιορισμών στο Ορμούζ· και ενδεχόμενη άφιξη του αεροπλανοφόρου USS Theodore Roosevelt στα τέλη Οκτωβρίου. Η άφιξη του πλοίου παραμένει πιθανότητα, όχι επιβεβαιωμένο γεγονός ούτε απόδειξη επικείμενης επίθεσης.
Οι εκτιμήσεις σεναρίων έως τις 31 Οκτωβρίου είναι: 40% για αμερικανική επέμβαση στην Υεμένη χωρίς άμεση ιρανική ανταπόδοση· 35% για συνέχιση ενός περιορισμένου πολέμου με τις ΗΠΑ σε υποστηρικτικό ρόλο· 20% για περιφερειακό πόλεμο με άμεση αμερικανοϊρανική ή ισραηλινοϊρανική σύγκρουση· και 5% για διπλωματική διέξοδο που θα μειώσει την ένταση στην Υεμένη και θα οδηγήσει σε χαλάρωση στο Ορμούζ. Πρόκειται για εκτιμήσεις χαμηλής αριθμητικής βεβαιότητας, όχι για αντικειμενικές πιθανότητες. Η ξεχωριστή εκτίμηση περίπου 50% για αμερικανικά πλήγματα κατά των Χούθι επικαλύπτεται με το πρώτο και μέρος του τρίτου σεναρίου· δεν προστίθεται στα παραπάνω ποσοστά.
Η υπόθεση κλιμάκωσης θα αποδυναμωνόταν αν η Ουάσιγκτον περιοριστεί σε αμυντική υποστήριξη και επαναβεβαιώσει τη δέσμευσή της για το Ιράν. Θα ενισχυόταν αν υπάρξουν επιβεβαιωμένες προετοιμασίες ιρανικού πλήγματος ή ανεξάρτητη ισραηλινή ενέργεια. Παραμένουν επίσης ανοιχτά ερωτήματα για το τι ακριβώς ζήτησε το Ριάντ από το Πακιστάν και την Τουρκία, την έκταση της ξένης στρατιωτικής παρουσίας, την τρέχουσα επαλήθευση του αποθέματος ιρανικού ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60% και την αιτία της έκρηξης στο δεξαμενόπλοιο.
9. Συμπέρασμα: Ο πυροκροτητής δεν είναι το ίδιο με το σχέδιο
Η Υεμένη μπορεί να γίνει πυροκροτητής περιφερειακής σύγκρουσης όχι επειδή έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει ενιαίο σχέδιο ΗΠΑ, Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας, αλλά επειδή τα συμφέροντα, οι απειλές και οι στρατιωτικές κινήσεις των εμπλεκομένων αλληλεπιδρούν. Το Ριάντ αναζητά αποτελεσματική στρατιωτική διέξοδο, η Ουάσιγκτον διατηρεί ανοιχτή την επιλογή επέμβασης στην Υεμένη, το Ισραήλ έχει δικό του πολιτικό και στρατηγικό χρονοδιάγραμμα και η Τεχεράνη μπορεί να ερμηνεύσει μια νέα επίθεση ως προοίμιο ευρύτερου πολέμου.
Για την Κίνα και τις ευρασιατικές οικονομίες, το διακύβευμα αφορά την ασφάλεια των θαλάσσιων αρτηριών και την ενεργειακή σταθερότητα. Για τη Σαουδική Αραβία, αφορά την ικανότητα να προστατεύσει ταυτόχρονα την επικράτεια, τις υποδομές και τις εξαγωγές της. Για το Ιράν, αφορά την αποτροπή χωρίς να μετατρέψει την απειλή σε σύγκρουση που δεν μπορεί να ελέγξει.
Οι ημερομηνίες που χρειάζονται προσοχή είναι οι επόμενες 72 ώρες για την αμερικανική απόφαση και τις διπλωματικές επαφές, η 27η Οκτωβρίου για τις ισραηλινές εκλογές, τα τέλη Οκτωβρίου για την πιθανή άφιξη του Roosevelt, η 31η Οκτωβρίου ως ορίζοντας των σεναρίων και η 3η Νοεμβρίου για τη λήξη της αμερικανικής προεκλογικής δέσμευσης.
Η τελική κρίση πρέπει να παραμείνει ανοιχτή: η κρίση μπορεί να περιοριστεί, να παραταθεί ή να επεκταθεί. Η διάκριση ανάμεσα σε γεγονός, ανεπιβεβαίωτη αναφορά και γεωπολιτική εκτίμηση δεν αποδυναμώνει την ανάλυση. Είναι ο μόνος τρόπος να διακρίνουμε μια πραγματική στρατηγική μεταβολή από τον θόρυβο που παράγει η ίδια η σύγκρουση.